حسن بصرى ( متوفّى 110 ه ) ، ابراهيم ادهم ، ابو هاشم صوفى ( متوفّى 179 ه ) ، و رابعهء عدويّه ( 135 - 185 ه ) از بزرگان مكتب زهد بودند . مكتب كشف و معرفت اساس عرفانى اين مكتب موضوع « انّ اللّه خلق الإنسان على صورته » است كه توجه به كشف و وحدت و اتّحاد و حلول عرفانى را سبب شده است . به زعم پيروان مكتب كشف و معرفت ، نفس انسانى گنجايش پذيرش همهء عالم را دارد . دل عارف ، اگر به تهذيب نفس پردازد ، مركز تجلّى انوار حق مىگردد و او خويش را بازتاب نور الهى مىيابد . امام محمّد غزالى ، كه چهرهء بارز اين مكتب است ، وجود انسان را مركب از دو جنبهء حيوانى و انسانى مىداند و قلب را مركز اين دو مىخواند . آدمى از جنبهء حيوانى مستعدّ اكل و شهوت و از جنبهء انسانى مستعدّ علم و قدرت است . دانش حاصل از طريق كسب را « علم تعليمى » ، و دانايى حاصل از راه كشف را « علم الهامى » مىنامد . آنچه از راه علم الهامى به دست آيد ، « علم يقينى » و اشرف علوم است . به عقيدهء وى ، بايد در تهذيب دل چندان بكوشيم كه از كدورت معصيت و خطا بكلّى پاك گردد و به صفات ربّانى متّصف شود 16 . غزالى در موضوع اتّحاد و حلول با عقيدهء حلّاج ( مقتول 309 ه ) به مخالفت برمىخيزد و تجلّى خالق را در وجود مخلوق همانند پيدايش عكس ماه در آب مىشمارد ، نه آن‌چنان‌كه الوهيّت در ممكن الوجود ( خدا در انسان ) حلول كند و هر دو يكى شود و آدمى بانگ انا اللّه ( حلّاج ) و ليس فى الجبّة غير اللّه ( شيخ ابو سعيد ابى الخير ) برآورد . حلّاج و بايزيد ( متوقّى 261 يا 264 ه ) و غزّالى از سران اين مكتب به شمار مىروند . عمل به سنّت و پرهيز از معاصى ، كسب علم و معرفت ، تهذيب و تجليهء روح ، دقّت و تفكّر در آفرينش آسمان و زمين ، كشف حقايق هستى ، اصول مكتب كشف و معرفت است 17 . مكتب وحدت وجود به زعم پيروان اين مكتب ، مادّه به خودى خود وجود ندارد و هستى آن موكول به وجود نيروى غير مادّى خداوند است ، چنان كه وجود رنگ به وجود نور بستگى دارد . نيروى الهى در كلّ هستى سارى و جارى است ، و بدين تعبير خدا در همه چيز هست و در واقع همهء هستى است 18 . در اين مكتب ، علم داراى سه مرحله است : علم اليقين مثل اينكه مىدانيم خداوند امر كرده است خانه‌اى در مكّه براى او بسازند و آن را كعبه بخوانند ؛ عين اليقين زيارت آن خانه است به چشم و مشاهدهء آن از نزديك ؛ حق اليقين درك و احساس اين معنى است كه آن خانه به خداوند متعال تعلّق دارد و صاحبخانه حاضر و ناظر بر اعمال زائر است .